تاريخچه اصناف در ايران

آغاز تشكيل اصناف بنابر نظر برخي از اهل محققين ، پس از ظهور اسلام و پس از ظهور قرامطه و بنابر نظر برخي ديگر ادوار پيش از اسلام است.

در « رسائل اخوان الصفا» به قديمي ترين مواضع اصناف و طبقات آنها اشارت رفته اس. افراد هر صنف ، به اقتضاي رسم جوانمردي در غم و شادي همديگر شريك بوده اند . به عنوان مثلا ، اعضاي هر صنف در مراسم عروسي و يا عزا به ياري يكديگر مي شتافند و همكاري و همدردي داشته اند. وليكن هر صنفي نسبت به صنف ديگر اغلب نوعي رقابت و همچشمي داشته است چنانكه بر اساس نقل ابن بطوطه ، وقتي سلطان ابواسحاق ، پادشاه شيراز مي خواست در آن ولايت قصري نظير قصر كسري بسازد، براي كندن پي آن بين اصناف مختلف شيراز. رقابتي بارز و شديد وجود داشت همانطوري كه در فصل گذشته اشاره شده در عهد صفويه و قاجاريه هر يك از اصناف رئيسي داشت كه او را «كدخدا» يا « باشي» مي ناميدند.

كدخدا غالباً انتخابي و گاه موروثي بود. او به كمك ريش سفيدهاي صنف ، به توزيع ماليات و رفع اختلافات جزئي و عادي بين اعضا اهتمام مي روزيد. عضويت در هر صنف غالباً در گروه گذراندن دوره شاگردي و نيل به مرحله استادي در حرفه و پيشه خاص آن صنف بود، و در بعضي موارد با گذراندن امتحان و دادن وليمه انجام ميشد . عضويت در بعضي اصنفا، مانند قصاب و قناد وارسي دوز در اصفهان ، جز با رضايت اكثريت افراد، يا ريش سفيدان صنف و يا خريدن حق بنيچه يكي از اعضا صنف ، ممكن نبود، و رد اين گونه اصناف ، ماليات از طريق بنيچه بندي و با نظر كدخداي صنف پرداخت مي شد. در عهد صفويه اكثر اصناف ناگريز بودند ، مدت يا نوبت معيني را براي سلطان به بيگاري بپردازند، و.ژ.شاردن مي گويد: آنهائي كه از بيگاري معاف بودند در عوض وجهي بنام خراج به شاه مي پرداختند .

در دوره صفويه ، برخي از اصناف مانند صنف طبيب ، غسال ، حمامي ، سلماني ، حجام ، ماما، معركه گير ، درويش و … از پرداخت ماليات معاف بودند و بر اساس داستاني ، شاه عباس صنف شمشير ساز را نيز از پرداخت مالياتي معاف كرده بود . هنوز لوحه هاي مشتمل بر معافيت اتفاقي ياموقت بعضي اصناف بر ديوارهاي مساجد گوهر شاد مشهد، مسجد جامع يزد، مسجد شاه و مسجد جامع اصفهان باقي است.

عليرغم گفته « شاردن » كه در عصر او اصناف هرگز گرد نمي آمده و تشكيلات آنها كاملاً بي پايه بوده است ، ظاهراص در بعضي مواقع اصناف مجالس ملاقات داشته اند، و مخصوصاً در اجراي مراسم عيد قربان و برپايي تعزيه عاشورا و تشكيل تكيه ها همكاري مؤثر و نزديك و دائم با هم داشته ، و غالباً اصناف مختلف در اين زمينه با يكديگر رقابت مي ورزيده اند.

---------------------------------------------------------------------

اولین تجربه استفاده صنوف در ایران به دوره سلجوقیان بر می گردد. در این دوره صنوف در شهرها تا حدودی گسترش یافتند که از بسیاری جهات با صنوف اروپا در قرون وسطی شباهت داشتند. در دوره صفویه صنوف نقش مهمی در جمع آوری مالیات داشتند ، هر یک از اصناف می بایست مبلغی به عنوان مالیات به دستگاه حکومتی بپردازند که این مبلغ در بین افراد صنف سر شکن می¬شد. روند فعالیت صنوف به همین ترتیب تا دوران قاجار ادامه داشت. در زمان قاجار اولین اتحادیه کارگری تحت عنوان کارگران چاپخانه¬ها و کفاشان در تهران تشکیل شد و سپس اتحادیه کارگران چاپخانه در اصفهان و باربران در بندر انزلی بطور جداگانه تشکیل گردید.

آخرین تحول در روند رشد و توسعه صنوف تا قبل از انقلاب به تشکیل اتاق اصناف مربوط می شود. اتاق اصناف به عنوان یک سازمان مستقل در کشور پس از تصویب لایحه نظام صنفی ایجاد شد. تشکیلات اتاق اصناف در تهران بطور مستقیم زیر نظر هیأت عالی نظارت به ریاست وزیرکشور اداره می¬گردید. در زمان فعالیت اتاق اصناف نظمی نسبی بر امور بازرگانی درون شهری حکمفرما بود.
پس از پیروزی انقلاب در سال 1357 اتاق های اصناف در تهران و سایر شهرستان¬ها منحل گردید تا اینکه در سال 1368 برای اولین بار قانون مدون و تقریباً جامعی به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید که تا حدی جایگاه و جهت و فعالیت صنوف در ایران را مشخص می کرد.
قانون مذکور بیش از یک دهه مورد عمل صنوف بوده ولی بدلیل نقایص زیاد همواره مورد نقد و اعتراض متولیان صنوف قرار داشته تا اینکه در 24/12/1382 قانون جدید نظام صنفی به تصویب مجلس رسیده و در تاریخ 28/12/1382 مورد تأئید شورای نگهبان قرار می گیرد.

تا قبل از تصویب قانون جدید فعالیت مجامع در قالب مجمع امور صنفی اتحادیه های توزیعی و خدماتی و مجمع امور صنفی اتحادیه های تولیدی و و خدمات فنی قرار داشت که اتحادیه های صنفی از میان خود یکنفر را بعنوان رئیس و یکنفرنائب رئیس و یکنفر خزانه دار انتخاب می¬کردند تا اینکه در قانون جدید نظام صنفی در شهرهای زیر بیست هزار واحد صنفی بصورت مجمع امور صنفی مشترک توزیعی ـ خدماتی و تولیدی ـ خدمات فنی پیش بینی گردید که بر این اساس اولین انتخابات آن به تاریخ 18/5/1383 بصورت سراسری انجام و در شهرستان لاهیجان آقایان یوسف اکبری پور بعنوان رئیس ، محمود صفارنیا نائب رئیس اول ، سید جلال فهیم نائب رئیس دوم ، سید حسین پور موسوی خزانه دار و هوشنگ غفوری بعنوان دبیر برگزیده شدند.

با توجه به اینکه بر اساس قانون نظام صنفی مدت فعالیت هیأت رئیسه مجامع امور صنفی بصورت 2 ساله پیش بینی گردیده لذا آخرین انتخابات مجمع امور صنفی مشترک شهرستان لاهیجان در تاریخ 18/5/1385 برگزاری و آقایان یوسف اکبری¬پور بعنوان رئیس ، محمود صفارنیا نائب رئیس اول ، حمید رضا سودمند نائب رئیس دوم ، هوشنگ نژاد عبداله خوشحال دبیر و سید حسین پور موسوی بعنوان خزانه دار انتخاب گردیدند.